Eeuwenoude uitgever Brill omhelst internet

AMSTERDAM - NUzakelijk neemt lokaal genoteerde beursfondsen onder de loep. Hoe vergaat het de eeuwenoude uitgever Brill? 'We moeten nadenken over een toekomst zonder papier'.

De mythe van het papierloze kantoor is hardnekkig. CEO Herman Pabbruwe hoorde als toenmalige medewerker van de door Brill overgenomen juridische uitgever Martinus Nijhoff al in 1982 de eerste hoopvolle ideeën op dit gebied. Maar boeken laten zich niet zomaar verdringen, zeker niet in wetenschappelijke kringen, waar Brill na jaren van overnames een dominante positie heeft opgebouwd.

In het Leidense hoofdkantoor van het in 1683 gestichte beursfonds dringt het rijke verleden van het bedrijf zich in elke hoek van het gebouw aan de bezoeker op. Hier is op het eerste gezicht weinig te merken van de opmars van internet. Vooral niet in de bestuurskamer, waar Pabbruwe zich omringt met tijdschriften, boeken en encyclopedieën met titels als 'Social Dynamics in the Highlands of Southeast Asia', 'Early Russian Cinema' en 'An Atlas of Selected Galaxies'.

Google
Maar terwijl de 120 medewerkers stilletjes hun werk doen, passeren elk van de 500 boeken en honderd tijdschriften die Brill jaarlijks drukt dezer dagen de scanners van internetgigant Google. Brill sloot in 2005 een overeenkomst met het Californische bedrijf waarbij maximaal twintig pagina's van elk gevonden boek online te lezen zijn. "Ongelofelijk blij", is Pabbruwe hiermee, ondanks aarzelingen bij zijn schrijvers toen het project van start ging ('Wordt mijn tekst niet voor iedereen te grabbel gegooid?'). "Letterlijk elk woord van onze uitgaven is nu vindbaar op internet", licht de CEO de aantrekkingskracht van internet toe. "Zo komen ook oude titels weer onder het stof vandaan".

Brill-CEO Herman Pabbruwe. 'We zijn een outsourcingsmachine'

Google is in sommige opzichten echter een "veelkoppig monster", meent de topman in reactie op het scannen van complete bibliotheken door de zoekmachine. "Die collecties worden gescand zonder geldige afspraken met de betrokken uitgeverijen." Via zijn Amerikaanse vestiging in Boston probeert Brill nu samen met andere uitgeverijen de zoekmachine op andere gedachten te brengen.

Voor Brill, dat in 2008 een jaaromzet van 25,8 miljoen euro boekte, is Google niet de enige elektronische bron van inkomsten. Digitale oplages, zogeheten 'E-Books', zijn nu al goed voor 16 procent van de jaarlijkse omzet, "en dat aandeel neemt toe", aldus Pabbruwe. Voor het einde van dit jaar moeten alle boeken van Brill digitaal te raadplegen zijn.

De verschuiving naar 'digitaal' wordt vergemakkelijkt doordat onderdelen als drukken en distributie al enige tijd uitbesteed worden. "We zijn een outsourcingsmachine", stelt Pabbruwe. "Ons belangrijkste kapitaal is onze kennis van de wetenschappelijke wereld."

The Brill
Om de kosten te stroomlijnen wordt er veel geld en tijd gestoken in een lettertype dat zuiniger omspringt met ruimte en inkt, 'The Brill', dat straks alle uitgaven zal sieren en de plaats inneemt van meerdere lettersoorten. Geen sinecure, gezien de vele exotische talen die bij Brill voorbijkomen, waardoor er behoefte is aan minimaal 6000 verschillende lettertekens.

Aangezien maar vier procent van de wereldwijde wetenschappelijke productie van Nederlands origine is, trekken twintig Brill-uitgevers de wereld over op zoek naar potentieel uitgeefmateriaal. Zo probeert het bedrijf zich nu in China te profileren en lokale wetenschappers aan zich te binden. Pabbruwe laat foto's zien waarop hij in China toast op een net beklonken samenwerking. "De geschiedenis en cultuur van dit land werd in de begindagen van Brill vooral door Europese geleerden geboekstaafd", merkt de bestuursvoorzitter op. Nu kan het bedrijf dankzij zijn eeuwenlange ervaring in Azië en de contacten met universiteit van Leiden en de economische opkomst van dat land gaan profiteren van de Chinese wetenschap.

Winst
Voor wie naar de winstcijfers kijkt, is het verzetten van de bakens en het zoeken naar nieuwe markten door Brill wellicht geen slecht idee. De aandeelhouders kregen, mede door de kosten van het uitbesteden van de pensioenregeling, dit jaar voor het eerst in jaren geen winstuitkering. Het resultaat verdampte nagenoeg in 2008 met min 97 procent tot 200.000 euro.

Brill is desondanks een 'stayer', benadrukt Pabbruwe. Meer dan tweederde van de inkomsten bestaat uit abonnementen ('recurring revenue'), en de aandeelhouders zijn volgens hem trouw en betrokken. Dat wil niet zeggen dat de kredietcrisis Leiden links heeft laten liggen. Het koersverloop van Brill bood in 2008 net als veel andere beursbedrijven de aanblik van een glijbaan. Na een piek van 23 euro moet er momenteel voor een aandeel in het bedrijf 9,5 euro worden neergeteld.

Ondanks de beursmalaise blijft Brill maar wat graag een 'publiek' bedrijf dat niet door een groter concern wordt gestuurd. Pabbruwe: "Gespreid aandeelhouderschap past precies bij ons streven naar onafhankelijke en duurzame groei".

Bescherming
Een lagere koers en een woud van regels van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) neemt hij voorlopig dan ook voor lief, al is het maar vanwege een bijzondere eigendomsstructuur van het bedrijf. Brills aandelen worden uitgegeven en beheerd door een speciaal daarvoor opgerichte stichting - tot zover niks bijzonders. Maar om ongewenste overnames te voorkomen heeft de uitgever met toestemming van de aandeelhouders een extra beschermingswal opgeworpen door weer een andere stichting het recht te geven om in het geval van een dreigende coup preferente aandelen in het bedrijf op te kopen. "Dan rollen we ons op als een egeltje", aldus de bestuurder, "en kunnen we tijd winnen".

Hij beaamt dat dit niet in lijn is met de aanbevelingen van de commissie Tabaksblat, die zo'n dubbele constructie afwijst. "Dat is helaas zo, maar we volgen de commissie verder op alle onderdelen. We willen niet de aandeelhouders te allen tijden als uitgangspunt nemen."

Voor de komende tijd maakt de CEO zich vooral zorgen over de Amerikaanse markt, goed voor veertig procent van Brills omzet. "Ik bereid me voor op vertragingen", zegt hij. "Californië is praktisch platzak, waardoor al die bibliotheken daar straks misschien hun rekeningen niet meer kunnen betalen. Dan hebben wij een probleem."

Zie ook de eerdere afleveringen in deze serie
Delfts Blauw in rustiger vaarwater
Ego laptops blazen Begemann nieuw leven in